De spelling appelle-moi schrijf je zonder s en met een koppelteken. De vorm ‘appel moi’ bestaat niet in het Frans: daarin wordt het mannelijke zelfstandig naamwoord ‘appel’ verward met de vervoegde vorm ‘appelle’ van het werkwoord. Achter deze veelvoorkomende fout gaan twee verschillende grammaticale regels schuil. Als je die uit elkaar houdt, hoef je niet meer te twijfelen.
Gebiedende wijs van het werkwoord appeler: uitgang op -e zonder s
In de tegenwoordige tijd van de gebiedende wijs krijgen werkwoorden van de eerste groep bij de tweede persoon enkelvoud een stomme -e, nooit -es. Dat is het verschil tussen de gebiedende wijs en de aantonende wijs: ‘tu appelles’ krijgt een s omdat het de tegenwoordige tijd van de aantonende wijs is, terwijl ‘appelle’ die s niet heeft omdat het een bevel is dat rechtstreeks tot de aangesprokene wordt gericht.
De verwarring ontstaat vaak doordat we de uitgang van de aantonende wijs automatisch toepassen op de gebiedende wijs. De Académie française wijst erop dat chante, mange en appelle allemaal hetzelfde patroon volgen. De s komt alleen in één heel specifiek geval terug (dat verderop aan bod komt).
Voor wie twijfelt tussen appel moi ou appelle-moi: de regel is eenvoudig. Als het woord een werkwoord in de gebiedende wijs is, eindigt het op -e, zonder s, en staat er een koppelteken voor het voornaamwoord.
Koppelteken en achtergeplaatst voornaamwoord: zo werkt de bevestigende gebiedende wijs
In de bevestigende gebiedende wijs staat het voorwerpvoornaamwoord achter het werkwoord en wordt het er met een koppelteken aan vastgemaakt. Dit is een syntactische regel, geen typografische keuze. Je schrijft dus ‘appelle-moi’, ‘donne-le-moi’ en ‘dis-lui’, volgens hetzelfde principe.
In de ontkennende vorm komt het voornaamwoord vóór het werkwoord te staan en verdwijnt het koppelteken: ‘ne m’appelle pas’. Het werkwoord behoudt zijn vorm van de gebiedende wijs, maar de plaats van het voornaamwoord verandert de interpunctie volledig.
Met ‘vous’ wordt de vorm ‘appelez-moi’. Met ‘nous’ wordt het ‘appelons-nous’. Het koppelteken blijft altijd staan zolang het voornaamwoord achter het werkwoord staat.
De uitzondering: s voor en en y
De s komt in de gebiedende wijs alleen terug vóór de bijwoordelijke voornaamwoorden ‘en’ en ‘y’, om de uitspraak te vergemakkelijken. Je schrijft dus:
- ‘Appelles-en un autre si celui-ci ne répond pas’ — de s zorgt voor de verbinding [z] tussen het werkwoord en het voornaamwoord ‘en’
- ‘Vas-y’ en niet ‘va-y’, om dezelfde reden: de verbinding is verplicht
- ‘Penses-y avant de décider’ — de s heeft niets met de aantonende wijs te maken, maar dient alleen de uitspraak
Buiten ‘en’ en ‘y’ is een s bij de gebiedende wijs van werkwoorden van de eerste groep nooit nodig.
De dubbele l in appelle: wat de spellinghervormingen van 1990 niet veranderen
De spellinghervormingen van 1990 vereenvoudigden de vervoeging van verschillende werkwoorden op -eler en -eter door de dubbele medeklinker te vervangen door een accent grave: ‘je modèle’ in plaats van ‘je modelle’, ‘il gèle’ in plaats van ‘il gelle’. De tendens is om deze werkwoorden te vervoegen volgens het patroon van ‘peler’.
Appeler en rappeler vormen een uitzondering. Ze behouden de dubbele l in alle vormen waarin de laatste lettergreep stom is: j’appelle, tu appelles, il appelle, ils appellent, appelle (gebiedende wijs). De spelling ‘j’appèle’ met een accent grave is niet toegestaan, ook niet volgens de hervormingen.
Dat betekent dat je twee dingen tegelijk moet onthouden: de infinitief heeft één l (appeler), maar in de vervoegde vormen wordt de l verdubbeld telkens wanneer de e erna stom is. Het gaat om een klankafwisseling, niet om een willekeurige onregelmatigheid.
Appelle-moi onderscheiden op basis van de context: rechtstreeks bevel of aangehaalde woorden
De spelling ‘appelle-moi’ verandert niet tussen een rechtstreeks bevel en een citaat. Het verschil is puur syntactisch en blijkt uit de interpunctie en de inbedding in de zin.
Als rechtstreeks bevel kan ‘appelle-moi’ een zelfstandige zin of een hoofdzin vormen:
- ‘Appelle-moi ce soir.’ — eenvoudige zin in de gebiedende wijs, met een punt
- ‘Si tu as le temps, appelle-moi.’ — de voorwaardelijke bijzin staat vóór de gebiedende wijs
- ‘Appelle-moi dès que tu arrives.’ — de zin begint met de gebiedende wijs, gevolgd door een bijwoordelijke bijzin van tijd
In een rechtstreeks citaat staat dezelfde vorm tussen aanhalingstekens: ‘Elle m’a dit : “Appelle-moi demain.”’ De spelling van het werkwoord blijft hetzelfde. Het verschil wordt aangegeven door het inleidende werkwoord en de aanhalingstekens, niet door de spelling.
In de indirecte rede verandert de structuur volledig: ‘Elle m’a demandé de l’appeler demain.’ De gebiedende wijs verdwijnt en wordt vervangen door de infinitief. Het koppelteken en het achtergeplaatste voornaamwoord verdwijnen ook. Vaak ontstaan juist bij de overgang van de directe naar de indirecte rede fouten, omdat de spreker de vorm van de gebiedende wijs in gedachten houdt terwijl die een infinitiefzin vormt.
De vrije indirecte rede
In de vrije indirecte rede vallen het inleidende werkwoord en de aanhalingstekens weg. In de zin ‘Il fallait qu’il l’appelle, c’était urgent’ staat geen gebiedende wijs meer: ‘appelle’ is hier een subjonctif présent (qu’il appelle). De spelling is hetzelfde, maar de wijs is anders. Alleen de syntactische context — het voegwoord ‘que’ en het onderwerp ‘il’ — maakt duidelijk om welke vorm het gaat.
Bij twijfel helpt een snelle test: als de zin een expliciet onderwerp bevat (tu, il, elle, on), staat het werkwoord niet in de gebiedende wijs. De gebiedende wijs wordt gekenmerkt door het ontbreken van een uitgedrukt onderwerp.
Appel of appelle: verwar het zelfstandig naamwoord niet met het werkwoord
‘Appel’ is een mannelijk zelfstandig naamwoord: een telefoontje, een oproep tot kandidaatstelling, een aanbesteding. Het krijgt nooit een slot-e. ‘Appelle’ is een vervoegde vorm van het werkwoord appeler (afhankelijk van de context in de aantonende wijs, de subjonctif of de gebiedende wijs). ‘Appel-moi’ schrijven komt neer op een koppelteken tussen een zelfstandig naamwoord en een voornaamwoord zetten. Dat is geen grammaticale constructie in het Frans.
De valkuil is dat ‘appel’ en ‘appelle’ precies hetzelfde klinken. Op papier bepaalt de grammaticale functie van het woord de spelling: als het gaat om een handeling die je iemand opdraagt, is het een werkwoord en schrijf je dus ‘appelle’.
